Bieden foliebekkens een ecologische meerwaarde?
Steeds meer landbouwers en telers investeren in foliebekkens om hemelwater op te slaan. Langdurige droge periodes en de toenemende druk op onze zoetwaterbronnen maken het opslaan van kwalitatief water cruciaal voor een landbouwbedrijf, bijvoorbeeld in een foliebekken. Maar welke ecologische waarde heeft zo’n bassin? Hoe kan je die waarde versterken zonder de primaire functie als waterbuffer in het gedrang te brengen? En hoe kan je vermijden dat het een ecologische val wordt?
Het Interreg Vlaanderen-Nederland project Aquatuur gaat na hoe natuurgebaseerde groenblauwe oplossingen kunnen bijdragen aan een klimaatrobuuster watersysteem. Daarbij kijken partners uit Vlaanderen en Nederland niet alleen naar waterbeschikbaarheid en waterkwaliteit, maar ook naar de bredere meerwaarde voor landbouw, natuur en landschap. De recente ecologische monitoring van foliebekkens door Inagro sluit daar nauw bij aan.
Een studie over twee jaar: welke diersoorten kwamen op de radar?
Inagro onderzocht samen met natuurstudiebureau Corridor de ecologische waarde van negen foliebekkens en een constructed wetland op de Inagro-site. Tijdens dit onderzoek werden zowel de waterkwaliteit als de aanwezige fauna nauwgezet opgevolgd gedurende twee jaar. Daarbij ging aandacht naar ongewervelde waterdieren, amfibieën, vissen en vogels, evenals naar zoogdieren zoals vleermuizen.
In de bekkens was een basisfauna aanwezig, voornamelijk bestaande uit algemeen voorkomende watergebonden ongewervelden zoals bootsmannetjes, waterkevers, muggenlarven en poelslakken. Waterplanten werden vrijwel nergens waargenomen, wat erop wijst dat de ecologische waarde niet in of onder het wateroppervlak ligt.
Op de folierand en in de directe omgeving werden heel wat meer soorten aangetroffen. Zo werden verschillende algemene libellen- en vlindersoorten gezien, vooral dankzij de aanwezigheid van kruidenrijke graslanden en houtige elementen zoals struiken en bomen nabij het bekken. Amfibieën zoals kikkers en salamanders kwamen af en toe voor, maar nergens in stabiele populaties. Vissen waren slechts sporadisch aanwezig.
Vogels maken intensief gebruik van foliebekkens. Zo gebruiken soorten zoals meeuwen, eenden, waterhoen, meerkoet en witte kwik het open water vooral om te drinken, rusten en foerageren. Voor hen bleek de waterkwaliteit nauwelijks een beperkende factor en bleek open water zonder verstoring voldoende.
Ook zoogdieren zoals kat, vos, haas en steenmarter werden waargenomen, meestal als toevallige passanten op hun vaste route. Opvallend was de hoge activiteit van vleermuizen boven de foliebekkens. Zij profiteren er van de vele vliegende insecten boven het water. Vooral bekkens die dicht bij bomenrijen of houtkanten liggen, werden intensief gebruikt, aangezien veel vleermuissoorten open landschappen mijden en zich oriënteren langs lijnvormige landschapselementen.
Niet meer natuur ín het bekken, maar een rijker landschap rónd het bekken
Wat zegt de waterkwaliteit? Foliebekkens bevatten hoofdzakelijk zeer zacht regenwater. Dat is landbouwkundig interessant, maar ecologisch minder gunstig. Door het lage zuurstofgehalte, de beperkte nutriënten, de sterk schommelende pH en de geringe bufferende capaciteit ontstaat een milieu waarin maar weinig soorten goed gedijen. Ecologische inrichtingen in het wateroppervlak hebben daardoor weinig potentie.
In lijn met de verwachtingen, levert de folierand weinig ecologische meerwaarde op, ook al gebruiken sommige soorten die om te rusten of zich te verplaatsen. Ook drijvende planteneilanden bleken geen meerwaarde op te brengen, een van de onderzoeksvragen binnen dit project. We onderzochten ook hoe we de veiligheid voor dieren kunnen verbeteren zodat ze het bekken terug kunnen verlaten nadat ze er per ongeluk in terechtkwamen. Het gebruik van uitloopmatten blijkt sterk aan te raden. Verschillende types uitloopmatten zijn uitgetest en bleken goed bevonden. Een uitloopplank daarentegen bleek praktisch minder interessant en minder effectief. Uiteraard is het plaatsen van een ladder ook sterk aangewezen om ook mensen een veilige uitweg te bieden.
De grootste ecologische winst valt te boeken door de omgeving van het foliebekken op te waarderen. Een kruidenrijke graszone, struiken of bomen (mits beperkte bladval in het water) vergroten de biodiversiteit aanzienlijk en integreren het bekken in het landschap. Waar ruimte is, kan ook een bijkomende veilige, natuurlijkere waterpartij zoals een poel een grote meerwaarde bieden.
Conclusie
De studie toont duidelijk dat foliebekkens binnen de beperkingen van hun nutriënten- en ionarme water ecologisch eenvoudige habitats zijn die vooral door algemene soorten worden gebruikt. Zowel omwille van hun functionele rol voor de landbouwer als de lage ecologische kwaliteit van het water, is het weinig realistisch om foliebekkens zelf om te vormen tot hoogwaardige ecologische systemen.
Een veel effectievere strategie is om te investeren in de landschapskwaliteit rond het bekken, zodat foliebekkens fungeren als waardevolle stapstenen in vaak natuurarm agrarisch gebied. Voor wie ten slotte wil inzetten op faunaveiligheid en het vermijden van ecologische vallen, blijken uitloopmatten onmisbaar.
Interesse in het volledige rapport? Dat kan je hier nalezen!