Marktgerichte instrumenten voor duurzame keuzes rond geneesmiddelen
Farmaceutische stoffen in ons leefmilieu krijgen steeds meer aandacht. Zowel op Europees als Vlaams niveau volgen beleidsinitiatieven elkaar in sneltempo op. Dat is niet verwonderlijk, want geneesmiddelenresten worden steeds vaker aangetroffen in oppervlaktewater, grondwater en zelfs drinkwaterbronnen. Daarnaast groeit ook de bezorgdheid rond antimicrobiële resistentie (AMR), ook wel de stille pandemie genoemd omdat bacteriën, virussen en schimmels steeds vaker resistent worden tegen medicijnen, wat infecties onbehandelbaar maakt en wereldwijd miljoenen levens bedreigt.
Europese beleidsontwikkelingen
Recent werd de Europese Kaderrichtlijn Water goedgekeurd, waarin voor het eerst op Europees niveau milieukwaliteitsnormen worden vastgelegd voor verschillende farmaceutische stoffen. Daarnaast werden bijkomende geneesmiddelen opgenomen in de zogenaamde watchlist, een lijst van stoffen die prioritair worden gemonitord met het oog op mogelijke toekomstige normering. Opvallend is ook dat antimicrobiële resistentiegenen in een volgende fase zullen worden opgenomen zodra geschikte monitoring- en analysemethoden beschikbaar zijn.
Ook de onlangs aangenomen Urban Wastewater Treatment Directive legt bijkomende verplichtingen op. Zo zullen rioolwaterzuiveringsinstallaties in de toekomst farmaceutische stoffen beter moeten verwijderen uit stedelijk afvalwater. Daarnaast wordt monitoring van antimicrobiële resistentie in afvalwater verplicht. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie vormt stedelijk afvalwater immers een belangrijke bron van antimicrobiële stoffen, resistente bacteriën en resistentiegenen. Via die bijkomende monitoring wil Europa beter zicht krijgen op de verspreiding van AMR en gerichte maatregelen kunnen nemen in de toekomst.
Daarnaast legt ook het recent goedgekeurde Europese Pharmaceutical Package een veel sterkere nadruk op de milieueffecten van geneesmiddelen. De milieubeoordeling (Environmental Risk Assessment of ERA) wordt voortaan een essentieel onderdeel van de aanvraagprocedure voor een handelsvergunning. Zo'n vergunning kan worden geweigerd, geschorst of ingetrokken wanneer de milieubeoordeling onvoldoende onderbouwd is of wanneer de voorgestelde risicobeperkende maatregelen niet volstaan. Bovendien moeten bedrijven de milieubeoordeling gedurende de volledige levenscyclus van een geneesmiddel actualiseren zodra nieuwe gegevens beschikbaar komen. Voor antimicrobiële middelen moet de ERA voortaan ook rekening houden met resistentierisico’s tijdens de volledige levenscyclus van het product, inclusief emissies afkomstig van productiesites binnen én buiten de Europese Unie. Ook oudere geneesmiddelen ontsnappen niet langer aan de aandacht, want voor producten die vóór oktober 2005 werden toegelaten (voor milieubeoordelingen systematisch verplicht werden), komt een risicogebaseerd evaluatieprogramma.
Ook België springt op de kar
Op federaal niveau groeit de aandacht voor geneesmiddelen in het milieu en AMR. Het Belgische Nationale Actieplan One Health tegen AMR 2026–2030 legt de nadruk op de beperking van (i) emissies van antibiotica richting milieu en (ii) verspreiding van resistentie (hoofzakelijk via afvalwater). Daarnaast krijgt ook binnen de Evaluatie van het Belgische gezondheidssysteem de milieudimensie van de zorgsector meer aandacht, onder meer via een indicator die het potentiële risico van geneesmiddelengebruik voor oppervlaktewater in kaart brengt.
En in Vlaanderen wordt met het recente drinkwaterplan expliciet verwezen naar zorgwekkende stoffen zoals geneesmiddelen en de noodzaak om de kwaliteit van drinkwaterbronnen beter te beschermen. Hierbij wordt ook steeds duidelijker dat end-of-pipe oplossingen onvoldoende zullen zijn en de noodzaak groeit voor een meer brongerichte aanpak: hoe kunnen we ervoor zorgen dat duurzamere keuzes rond geneesmiddelen al vroeger in de keten worden gestimuleerd? Dat is ook de focus van het PREWAPHARM project. Bij die brongerichte aanpakt rijst de vraag welke marktmechanismen hiervoor kunnen worden ingezet.
Om hierop een antwoord te formuleren, maakte VITO Kennispunt Water een inventaris van marktgerichte instrumenten die in verschillende Europese landen reeds worden toegepast. Het rapport brengt initiatieven samen uit onder meer Noorwegen, Denemarken, Zweden, Finland, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Frankrijk, Spanje en Nederland. Daarbij wordt gekeken naar instrumenten zoals duurzaam aankoopbeleid, aanpassingen in voorschrijfgedrag, fiscale stimuli en andere economische hefbomen die duurzame keuzes rond geneesmiddelen kunnen ondersteunen.
Het rapport analyseert niet alleen welke instrumenten worden toegepast, maar ook welke lessen we hieruit kunnen trekken voor de Vlaamse context. Daarnaast biedt het rapport ook aanknopingspunten voor de aanpak van andere zorgwekkende stoffen.
Het volledige rapport kan je hier raadplegen. Reflecties, bijkomende inzichten en ervaringen uit de praktijk zijn steeds welkom bij Dirk Halet.
Er staat ook een relevant event op de agenda binnenkort: Netwerkdag Leren van de Buren rond Medicijnresten.
