CAMBIUM - CirculAr Material flows in BelgIUM
In het CAMBIUM-project ontwikkelden en pasten VITO en ICEDD methodologieën toe om de afhankelijkheid van België van kritieke grondstoffen, materiaalstromen en het circulaire potentieel in kaart te brengen. Door kritikaliteitsbeoordeling, materiaalstroomanalyse, handelsanalyse en waardeketenanalyse te combineren, identificeerde het project bevoorradingsrisico’s en kansen voor terugwinning, en bracht het de data-architectuur rond materiaalstromen en de belangrijkste kennishiaten in kaart. Ook milieu- en sociale dimensies werden meegenomen. Zo droeg het project bij aan een vollediger begrip van materiaalkritikaliteit en ondersteunde het evidence-based beleidsvorming voor een veerkrachtig en duurzaam grondstoffensysteem.
Projectstructuur en werkstromen
Het CAMBIUM-project was opgebouwd rond complementaire werkstromen die samen een Belgische aanpak ontwikkelden voor materiaalmonitoring en kritikaliteitsbeoordeling. Het project richtte zich op indicatoren voor materiaalstromen en materiaalvoetafdrukken, afval- en secundaire materiaalrekeningen, de identificatie van kritieke grondstoffen, milieu- en sociale impacts in toeleveringsketens, en gedetailleerde casestudy’s rond strategische materiaalstromen.
Koppeling van macro- en microniveau
In plaats van circulariteit en kritikaliteit afzonderlijk te benaderen, koppelde het project brede monitoring op economieniveau aan analyses op product- en technologisch niveau. Daardoor werd het mogelijk om niet alleen te beoordelen hoeveel materialen België gebruikt, maar ook waar ze vandaan komen, hoe ze in producten verwerkt zijn en waar zich toekomstige kansen voor terugwinning kunnen voordoen.
Belgische kritikaliteitsresultaten en ketenimpact
CAMBIUM leverde ook Belgische kritikaliteitsresultaten op. Door de EU-kritikaliteitsbeoordeling aan te passen aan Belgische sectorale data, identificeerde het project 27 kritieke grondstoffen voor België, tegenover 34 op EU-niveau. De Belgische industriële structuur verschilt immers van het EU-gemiddelde: bepaalde materialen worden minder kritisch door de andere economische structuur. Het project toonde ook aan dat economische kritikaliteit alleen niet volstaat: 32 van de 35 economisch kritieke materialen zijn verbonden met aanzienlijke milieu- of sociale impacts in hun toeleveringsketens.
Casestudy: Materiaalstromen in windturbines
Het project paste nieuw ontwikkelde waardeketenanalyse en multilayer material system analysis toe op specifieke materiaalstromen en technologieën. Voor Belgische windturbines analyseerde het de materiaalvoorraden en -stromen tussen 1996 en 2021 voor ijzer, koper, aluminium, mangaan, nikkel en neodymium. Daaruit bleek een snelle groei van de voorraden in gebruik, toenemende afvalstromen aan het einde van de levensduur en, na 2015, een verschuiving naar direct-drive offshore windturbines met een hogere vraag naar koper en neodymium.
Circulariteitskloof en kwetsbaarheden
De studie wijst op een circulariteitskloof: gangbare metalen worden al goed gerecycleerd, maar neodymium gaat nog verloren via downcycling. Daardoor zullen toekomstige afvalstromen van windturbines de bevoorradingszekerheid niet automatisch verbeteren zonder gerichte terugwinningsroutes. Daarnaast zorgden waardeketenanalyses voor platinagroepmetalen, nikkel en fosfaatgesteente voor een beter inzicht in bevoorradingsafhankelijkheden en kwetsbaarheden, zowel op macro-economisch niveau als op bedrijfsniveau.
De rol van VITO in CAMBIUM
- Downscaling van de EU-kritikaliteitsbeoordeling
- Prioritering van kritieke grondstoffen voor recyclage
- Casestudy’s rond stromen van kritieke grondstoffen:
- Multilayer material system analysis voor windturbines
- Toeleveringsketen- en marktanalyse voor platinagroepmetalen, nikkel en fosfaatgesteente
Vertaling van EU-methodologie naar de Belgische context
Tijdens CAMBIUM bracht VITO zijn expertise in kritieke grondstoffen, monitoring van de circulaire economie en techno-economische materiaalstroomanalyse in om Europese methodologieën te vertalen naar bruikbare inzichten voor België. Een eerste belangrijke bijdrage was de vertaling van de EU-kritikaliteitsbeoordeling naar de Belgische context. Door de gevestigde EU-aanpak te combineren met Belgische sectorale, handels- en economische data, hielp VITO bepalen welke grondstoffen specifiek kritisch zijn voor de Belgische economie en industriële basis. Dit werk toont aan dat VITO Europese beleidskaders kan verbinden met nationale besluitvormingsnoden, met resultaten die methodologisch sterk zijn én rechtstreeks relevant voor overheden.
Prioritering voor recyclage en strategische autonomie
VITO werkte ook aan de prioritering van kritieke grondstoffen voor recyclage in België. Deze bijdrage gaat verder dan het identificeren van kritieke grondstoffen: ze vertaalt kritikaliteit naar concrete recyclageprioriteiten, afgestemd op de industriële vraag en regionale specificiteiten. Door te analyseren welke materialen door de Belgische industrie worden gebruikt, hielp VITO bepalen waar terugwinning het meest kan bijdragen aan strategische autonomie. Zo ontstonden duidelijke focuspunten voor beleidsmakers en industrie, zodat zij hun inspanningen kunnen richten op de domeinen waar de impact het grootst is.
Casestudy: Materiaalstromen in Belgische windturbines
Een derde bijdrage was de analyse van het multilayer material system van Belgische windturbines. VITO onderzocht hoe materialen zoals staal, koper, aluminium, nikkel en neodymium zich hebben opgebouwd in de Belgische windenergie-infrastructuur, hoe die voorraden zullen evolueren en welke afvalstromen aan het einde van de levensduur in de toekomst verwacht kunnen worden. Deze casestudy toont aan dat VITO technologie-uitrol, materiaalsamenstelling, levensduuraannames en recyclageroutes kan samenbrengen in één coherente analyse. Ze biedt een praktisch voorbeeld van hoe beleid rond hernieuwbare energie niet alleen kan worden beoordeeld op basis van klimaatvoordelen, maar ook op basis van materiaalvraag, terugwinningspotentieel en toekomstige uitdagingen op het vlak van circulariteit.
Toeleveringsketen- en marktanalyses
Tot slot droeg VITO bij met toeleveringsketen- en marktanalyses voor platinagroepmetalen, nikkel en fosfaatgesteente. Deze materialen zijn essentieel voor toepassingen gaande van cleantech en industriële processen tot landbouw en batterijwaardeketens, maar ze zijn ook blootgesteld aan prijsvolatiliteit, geopolitieke concentratie en milieudruk. Een analyse van handelsdata hielp blinde vlekken in de toeleveringsketen te verduidelijken, terwijl een analyse op bedrijfsniveau bedrijven identificeerde die voor hun industriële activiteiten afhankelijk zijn van deze kritieke grondstoffen. Samen weerspiegelen deze vier bijdragen een van VITO’s kernsterktes: complexe materiaal- en afvaldata omzetten in kritische inzichten voor materiaalstroommonitoring en voor circulaire waardeketens richting strategische autonomie.
